Wielkie odkrycia geograficzne i cywilizacje prekolumbijskie

Overview

Wykład dotyczył przyczyn, przebiegu i skutków wielkich odkryć geograficznych oraz charakterystyki cywilizacji prekolumbijskich w Ameryce.

Wiedza o świecie przed odkryciami

• W średniowieczu wiedza o świecie była ograniczona, oparta głównie na nauce Kościoła i autorytetach religijnych.
• Kościół głosił m.in. rychły koniec świata i istnienie „krawędzi” czy przepaści na końcu znanego świata.
• W renesansie wracają teorie starożytnych, np. teoria kulistości Ziemi Eratostenesa.
• Eratostenes twierdził, że Ziemia jest okrągła, próbował to wyjaśnić, choć nie ogarniał całości zjawiska.

Przyczyny wielkich odkryć geograficznych

• Utrudnienie handlu z Indiami i Chinami po zdobyciu Konstantynopola przez Turków w 1453 roku.
• Turcy narzucali kupcom wysokie opłaty za przejście drogą lądową przez swoje tereny.
• Fascynacja bogactwami Wschodu po podróżach Marco Polo (XIII–XIV wiek).
• Wypływ kruszców z Europy do krajów Lewantu spowodował ich niedobór w Europie.
• Wyczerpanie europejskich złóż kruszców, konieczność szukania złota i srebra poza Europą.
• Poszukiwanie nowych rynków zbytu dla nadmiarowych towarów europejskich.
• Odkrycie terenów, gdzie nie znano europejskich towarów – szansa na zyskowny handel.
• Przeludnienie Europy, nadmiar młodszych synów szlacheckich i chłopskich bez majątku.
• Wyprawy dawały im szansę utrzymania, pracy na statkach, udziału w podbojach.
• Chęć odkrycia morskiej drogi do Indii – główny cel wypraw Portugalii i Hiszpanii.

Nowe narzędzia i technika żeglugi

• Rozwój kartografii umożliwił lepsze planowanie dalekich wypraw morskich.
• Astrolabium – służyło do wyznaczania długości geograficznej.
• Kwadrat – służył do wyznaczania szerokości geograficznej.
• Log – przyrząd do pomiaru prędkości statku na morzu.
• Wikingowie używali „kamienia słonecznego” do nawigacji, niezrozumiałego dla reszty Europy.
• Pojawiły się nowe typy żaglowców: karawela oraz karaka, przystosowane do dalekich rejsów.

Najważniejsze postacie i wyprawy

Ośrodek portugalski i Henryk Żeglarz

• Henryk Żeglarz – następca tronu Portugalii, organizował wyprawy, sam nie pływał.
• W Sagres założył ośrodek naukowy do gromadzenia i kopiowania map żeglarskich.
• W ośrodku udoskonalano instrumenty nawigacyjne dla żeglarzy.
• Kaplanom nakazał prowadzenie dokładnych ksiąg okrętowych z przebiegu rejsu.
• Z jego inicjatywy odkrywano dla Europejczyków: Azory, Maderę, Wyspy Kanaryjskie, Wyspy Zielonego Przylądka.
• Wyprawy organizował, wysyłał ludzi, a odkrycia przypisywano ostatecznie jemu.

Bartolomeo (Bartłomiej) Dias

• Portugalski żeglarz, kontynuował dzieło Henryka Żeglarza.
• Wyprawa 1487–1488 – opłynął południowy kraniec Afryki.
• W 1488 roku dotarł do przylądka Burz (później Dobrej Nadziei).
• Bał się płynąć dalej ze względu na trudne warunki atmosferyczne i zawrócił.
• Jego wyprawa pokazała, że można opłynąć Afrykę od południa.

Krzysztof Kolumb

• Genueńczyk, według niektórych legend mógł być synem Władysława Warneńczyka (hipoteza odrzucona).
• Przeniósł się do Hiszpanii, przekonał tamtejszych władców, by sfinansowali jego wyprawę.
• Celem Kolumba było dotarcie drogą morską do Indii, płynąc na zachód.
• W 1492 roku dopłynął do San Salvador, Haiti, Kuby, Jamajki (Ameryka Środkowa).
• Zorganizował cztery wyprawy, każdorazowo twierdził, że dopłynął do Indii.
• Nie wiedział, że odkrył nowy kontynent – Amerykę (Środkową i Południową).
• Nazwał te tereny „Nowymi Indiami”, ludność tubylczą „Indianami”.
• Przyprawy i wygląd (karnacja) ludności wskazywały, że nie są to prawdziwe Indie.
• Płynął na trzech okrętach: Nina, Pinta, Santa Maria (przetrwała tylko Santa Maria).

Vasco da Gama

• Portugalski żeglarz, wyruszył w ślady Bartłomieja Diasa.
• Wyprawa 1497–1498, celem było odkrycie morskiej drogi do Indii.
• Początkowo zszedł z kursu, zbliżył się bardziej do Ameryki niż do krańców Afryki.
• Skorygował kurs, dopłynął do przylądka Dobrej Nadziei.
• Od przylądka kierował się blisko wybrzeża Afryki na wschód.
• Ostatecznie dopłynął do portu Calicut w Indiach i potwierdził istnienie morskiej drogi.
• Przywiózł przyprawy, kruszce i opisy kraju – dowody, że był w prawdziwych Indiach.

Amerigo Vespucci

• Florentczyk, żeglarz i podróżnik, działał około 1500–1505 roku.
• Błędy w dziennikach okrętowych utrudniają dokładne odtworzenie jego wypraw.
• Ostatecznie stwierdził, że lądy odkryte przez Kolumba nie są Indiami.
• Uznał je za „nowy kontynent”, „nowy świat”.
• Od jego imienia nazwano nowy kontynent Ameryką.

Ferdynand Magellan i Juan Sebastian Elcano

• Magellan planował opłynięcie Ziemi dookoła, by potwierdzić kulistość Ziemi.
• Wyprawa trwała w latach 1519–1522, wyruszyło pięć okrętów, 250 żeglarzy.
• Okręty opłynęły od południa Amerykę, przepływając przez Cieśninę Magellana.
• Następnie wypłynęli na Ocean Spokojny (Pacyfik).
• Na Filipinach Magellan zginął w walce z tubylcami.
• Wyprawę dokończył jego zastępca Juan Sebastian Elcano.
• Elcano wrócił do Europy jednym okrętem „Wiktoria”, z 18 żeglarzami.
• Wyprawie przypisuje się odkrycie Wysp Mariańskich i Filipin.
• Wyprawa Magellana–Elcano ostatecznie dowiodła kulistości Ziemi.

Najważniejsze odkrycia – zestawienie

Skutki wielkich odkryć geograficznych

Skutki polityczne

• Wzrost potęgi Hiszpanii i Portugalii jako morskich mocarstw kolonialnych.
• Rywalizacja obu państw o panowanie nad nowo odkrytymi terenami.
• Papież Aleksander VI w 1493 roku wydał bullę dzielącą świat między Hiszpanię i Portugalię.
• W 1494 roku zawarto traktat w Tordesillas – ustalił linię demarkacyjną podziału świata.

Skutki gospodarcze

• Upadek dawnych potęg handlowych (głównie miast włoskich: Piza, Genua, Wenecja).
• Dotychczasowy rozwój tych miast był związany z wyprawami krzyżowymi i handlem śródziemnomorskim.
• Szybki napływ złota do Europy spowodował jego nadwyżkę na rynku.
• Nadmiar złota doprowadził do spadku jego wartości i tzw. rewolucji cen.
• Do Europy przywieziono nowe rośliny: ziemniaki, kukurydzę, pomidory, kawę, herbatę, tytoń, kakao.
• Ukształtował się dualizm gospodarczy Europy – podział na dwie strefy gospodarcze (omawiany szerzej później).

Skutki społeczne i kulturalne

• Zniszczenie cywilizacji prekolumbijskich: Azteków, Inków, w dużej mierze Majów.
• Brutalna chrystianizacja ludności Ameryki Południowej i Środkowej przez Europejczyków.
• Rozwój kolonii europejskich na kontynentach amerykańskich.
• Rozwój niewolnictwa – szczególnie po nieudanym podporządkowaniu Indian.
• Do pracy w koloniach przywożono ludność czarnoskórą z Afryki (trudnili się pracą przymusową).
• Zmiana obyczajów Europejczyków – popularyzacja kawy, herbaty, kakao, tytoniu.
• Upowszechnienie ziemniaków i kukurydzy jako ważnych roślin uprawnych.

Cywilizacje prekolumbijskie

Ogólne informacje

• Cywilizacje prekolumbijskie – ludy i kultury Ameryki istniejące przed Kolumbem.
• Najważniejsze: Olmekowie, Majowie, Aztekowie, Inkowie (lekcja skupia się na trzech ostatnich).

Olmekowie – najstarsza cywilizacja

• Olmekowie zamieszkiwali tereny dzisiejszego Meksyku i Ameryki Środkowej.
• Ich rozwój przypada na II tysiąclecie p.n.e.
• Stworzyli najstarszy znany rodzaj pisma w Ameryce.
• Nazwa cywilizacji jest dziś kojarzona m.in. z marką tequili „Olmeca”.

Majowie

• Zamieszkiwali tereny Ameryki Środkowej, tworząc liczne miasta-państwa.
• Ustrój podobny do starożytnej Grecji – federacja niezależnych miast-państw.
• Osiągnięcia: bardzo dokładne obserwacje astronomiczne, rozwój matematyki i sztuk plastycznych.
• Majowie używali liczby zero, nieznanej w średniowiecznej Europie aż do wypraw krzyżowych.
• Budowali charakterystyczne piramidy (podobne do zikkuratów), m.in. w Tikal i Palenque.
• Słynny kalendarz Majów stał się źródłem mitów o końcu świata po jego zakończeniu.
• Kalendarz nie „przewidział końca świata”; przerwanie wynikało z zagłady ich cywilizacji przez Europejczyków.

Aztekowie

• Stworzyli najsilniejsze państwo na terenach dzisiejszego Meksyku.
• Częściowo podbili Majów, budując własne potężne państwo.
• Główne zajęcia: rolnictwo, hodowla zwierząt, rozwinięte rzemiosło.
• Rozwijali obserwacje astronomiczne i matematykę, podobnie jak Majowie.
• Budowali piramidy schodkowe, np. w stolicy Tenochtitlan (znana zrekonstruowana piramida).
• Słynęli z wyjątkowo brutalnych obrzędów religijnych i składania ofiar z ludzi.
• Europejczycy, znając ich brutalność, zniszczyli ich miasta i dorobek cywilizacyjny.
• Film „Apocalypto” Mela Gibsona może przybliżyć charakter azteckich obrzędów (rekomendacja nauczyciela).

Inkowie

• Zamieszkiwali zachodnią część Ameryki Południowej, głównie tereny górskie Andów.
• Prawdopodobnie mieli niewielkie kontakty z Majami i Aztekami ze względu na odległość.
• Warunki górskie zmuszały ich do budowy tarasów uprawnych i systemów komunikacyjnych.
• Budowali wiszące mosty z trawy, łączące doliny i szczyty górskie.
• Na tarasach uprawiali rośliny, korzystając z żyznych górskich gleb.
• Hodowali lamy i alpaki – wykorzystywane jako zwierzęta juczne do transportu.
• Stworzyli pismo węzełkowe zwane kipu, służące do zapisywania informacji.
• Znali metody mumifikacji zwłok, co świadczy o rozwiniętej wiedzy z zakresu anatomii.
• Jednym z najlepiej zachowanych miast Inków jest Machu Picchu.
• Quechua – język Inków, obecnie nazwa marki sprzętu górskiego w sklepie sportowym.

Cywilizacje prekolumbijskie – porównanie

Kluczowe pojęcia i definicje

• Wielkie odkrycia geograficzne – seria wypraw morskich XV–XVI w., prowadzących do odkrycia nowych kontynentów i szlaków.
• Cywilizacje prekolumbijskie – kultury i państwa Ameryki istniejące przed odkryciem jej przez Kolumba.
• Przylądek Dobrej Nadziei – południowy kraniec Afryki, opłynięty przez B. Diasa, punkt na drodze do Indii.
• Nowy Świat – określenie Ameryki po uznaniu jej za odrębny kontynent od Azji.
• Cieśnina Magellana – cieśnina między Ameryką Południową a Ziemią Ognistą, trasa wyprawy Magellana.
• Rewolucja cen – spadek wartości pieniądza i wzrost cen po napływie złota do Europy.
• Dualizm gospodarki europejskiej – podział Europy na dwa odmienne systemy gospodarcze (zostanie omawiany szerzej).
• Kalendarz Majów – zaawansowany kalendarz oparty na obserwacjach astronomicznych, błędnie łączony z „końcem świata”.
• Kipu – pismo węzełkowe Inków, system zapisu za pomocą sznurków i węzłów.
• Chrystianizacja – nawracanie ludów pogańskich na chrześcijaństwo, w Ameryce prowadzone brutalnymi metodami.

Zadania i kolejne kroki dla ucznia

• Zapamiętać główne przyczyny wielkich odkryć geograficznych (gospodarcze, społeczne, polityczne, techniczne).
• Umieć wskazać na mapie trasy Kolumba, Diasa, Vasco da Gamy, Magellana–Elcano.
• Nauczyć się dat: 1453 (zdobycie Konstantynopola), 1492 (wyprawa Kolumba), 1494 (traktat w Tordesillas).
• Zapamiętać najważniejsze cechy i osiągnięcia Majów, Azteków i Inków.
• Znać skutki odkryć: polityczne (podział świata), gospodarcze (upadek miast włoskich, rewolucja cen), społeczne (niewolnictwo).
• Uporządkować postacie według chronologii i skojarzyć je z konkretnymi odkryciami.