Ôn tập Vi sinh – Miễn dịch tổng quan

Tổng quan

Tài liệu là ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm vi sinh – ký sinh – virus học và miễn dịch, kèm đáp án lựa chọn. Nội dung bao phủ vi khuẩn, virus, miễn dịch, chẩn đoán, điều trị và dịch tễ.

Vi khuẩn học: cấu trúc, sinh lý, độc lực

• Cấu trúc vi khuẩn: vách, màng, lông, pili, nang; O-antigen thuộc LPS lớp ngoài.
• Gram dương/âm: khác biệt vách tế bào, endotoxin chỉ ở gram âm.
• Bào tử: trạng thái ngủ, giàu calci và acid dipicolinic, rất bền.
• Biofilm: hình thành nhờ lớp slime, ma trận bám dính, quorum sensing.
• Hô hấp vi khuẩn: cần chất vận chuyển e-, cho e-, nhận e- cuối; có thể là O2, H2S, CO2.

Bảng: Kháng nguyên và cấu trúc liên quan

• Cytadherence: tiêu biểu ở Mycoplasma pneumoniae bám biểu mô hô hấp.
• Legionella spp: hiếu khí, gram âm, khó nuôi cấy, phát triển 37°C.
• Acinetobacter baumannii: trực khuẩn gram âm, kị khí tùy tiện, di động.
• Stenotrophomonas maltophilia: không sử dụng maltose; cần phân biệt Burkholderia.
• Clostridium perfringens: gây nhiễm trùng mô mềm, hoại thư sinh hơi, nhiễm máu nhanh.
• Vi khuẩn Whitmore: Burkholderia pseudomallei; mủ có mùi đất.
• Vi khuẩn dịch hạch: Yersinia pestis gây hạch bạch huyết viêm hoại tử.

Tác nhân vi khuẩn và bệnh học lâm sàng

• Ho gà: tác nhân Bordetella pertussis; độc tố ho gà AB-protein; không phải LPS; có độc tố ngoại bào khác.
• Bạch hầu: Corynebacterium diphtheriae tiết exotoxin AB gây giả mạc; tổn thương da có thể lành.
• Tinh hồng nhiệt: do Streptococcus pyogenes, độc tố erythrogenic (tinh hồng nhiệt).
• Viêm họng do S. pyogenes: hạch cổ đau, có màng mủ; phân biệt với bạch hầu (ức chế tổng hợp protein).
• Hậu nhiễm liên cầu: viêm cầu thận cấp; thấp tim cấp liên quan kháng nguyên carbohydrate C.

Miễn dịch học cơ bản và xét nghiệm

• Hàng rào miễn dịch: hàng rào thứ ba là kháng thể; da nguyên vẹn là hàng rào thứ nhất.
• Phản ứng ngưng kết thụ động: dùng kháng nguyên hòa tan gắn hạt để phát hiện kháng thể.
• MAC-ELISA IgM Dịch não tủy: chẩn đoán viêm não Nhật Bản trong hệ giám sát.
• ELISA p24: hữu ích giai đoạn cấp HIV; sàng lọc sơ sinh; nhạy sớm.
• Western blot: xác nhận HIV; ELISA lặp lại không rõ cần WB để khẳng định.

Bảng: Xét nghiệm nhanh phân biệt tác nhân

Virus học: cấu trúc, chu kỳ, gây bệnh

• Cấu trúc virus: acid nucleic, capsid, có/không enzyme polymerase đi kèm.
• Capsomer: đơn vị cấu trúc capsid của virus.
• Virus thiếu chức năng sao chép: virus khiếm khuyết; viroids là RNA trần ở thực vật.
• RNA virus: nhân lên chủ yếu bào tương; Retrovirus phiên mã ngược RNA→DNA.
• Enterovirus: không vỏ lipid, 20–30 nm, bền môi trường.
• Virus cúm: phiên mã trong nhân; reassortment (antigenic shift) tạo chủng mới; drift biến đổi nhỏ.

Bảng: Viêm gan virus và đặc điểm

• Vàng da viêm gan: tăng bilirubin trực tiếp/gián tiếp; khi vàng da xuất hiện, tải lượng virus không cao nhất.
• Virus viêm gan G chưa chứng minh gây viêm gan mặc dù tăng sinh trong gan.
• HBV/HAV mô tả: HCV tồn lưu RNA trong gan dù huyết thanh âm tính.

Virus gây bệnh cụ thể và dịch tễ

• Dengue: 4 týp huyết thanh, phản ứng chéo; cơ chế nặng liên quan cấu trúc virus và nồng độ virus.
• Chikungunya: lâm sàng giống sốt Dengue với đau khớp nổi bật.
• Sởi: sốt cao, ho khan, viêm kết mạc, chấm Koplik, phát ban từ mặt lan.
• Rubella: phát ban nhẹ, hạch sau tai; phân biệt với sởi.
• Quai bị: Paramyxoviridae, RNA sợi âm; tuyến mang tai sưng đau; phân lập nước tiểu tuần đầu.

Bảng: Arbovirus và đường lây truyền

HIV: diễn tiến, chẩn đoán, điều trị

• Giai đoạn cửa sổ: 4–12 tuần; xét nghiệm kháng thể có thể âm tính; vẫn có khả năng lây cộng đồng.
• Giai đoạn không triệu chứng: tải lượng HIV cao ở mô lympho; đáp ứng đặc hiệu vẫn có.
• Sau nhiễm, tổng hợp gen thế hệ sau nhờ enzyme tế bào chủ (RNA/DNA polymerase).
• Thuốc điều trị:
  • NNRTI: Efavirenz (ức chế men sao chép ngược không nucleoside).
  • Ức chế protease: dùng cho HIV; không dùng cho dại, HPV, quai bị.

Bảng: Diễn giải xét nghiệm HIV tình huống kim đâm

Chẩn đoán phân tử và huyết thanh học

• RT-qPCR: khuyến cáo chuẩn vàng chẩn đoán SARS-CoV-2 tại Việt Nam.
• SARS-CoV-2: protein S gắn thụ thể ACE2 nhiều mô; người không triệu chứng vẫn lây.
• Phản ứng ngưng kết hồng cầu ức chế: chẩn đoán sởi, quai bị, rubella.
• Quellung: phát hiện vỏ phế cầu, H. influenzae typ b, N. meningitidis.

Kháng sinh và cơ chế tác dụng/kháng

• MRSA kháng methicillin: do biến đổi đích PBP (mecA), không do chỉ beta-lactamase.
• Beta-lactamase phổ rộng: carbapenemase, AmpC gây thất bại beta-lactam.
• Vancomycin, tigecycline, gentamicin hiệu lực Gram dương; polymyxin không hiệu Gram dương.
• Legionella pneumophila: điều trị quinolone, macrolide; cephalosporin kém hiệu quả.
• Tetracycline: ức chế gắn tRNA-aa vào 30S; aminoglycoside tác động 30S; macrolide 50S.

Bảng: Mục tiêu tác dụng kháng sinh

Vi sinh lâm sàng: mẫu, phân lập, nuôi cấy

• Môi trường chọn lọc: Thayer-Martin chocolate agar cho Neisseria; Mannitol salt agar cho Staphylococcus.
• Cary-Blair: môi trường vận chuyển phân vi khuẩn đường ruột.
• Nhuộm đặc biệt: kháng acid cho Mycobacterium; không acid kháng mới đúng.
• Niacin test dương: M. tuberculosis; Legionella không áp dụng.

Bệnh do độc tố vi khuẩn

• Botulism: Clostridium botulinum, độc tố botulin; liệt mềm ngoại biên.
• Ngộ độc thức ăn: S. aureus enterotoxin; C. perfringens; Salmonella Enteritidis không do preformed toxin.
• Hội chứng da phồng rộp: S. aureus độc tố exfoliative gây tróc thượng bì.

Bệnh truyền nhiễm theo vector và động vật

• Bệnh dại: sau cắn, virus nhân lên tại cơ, gắn thần kinh ngoại vi, vào hệ thần kinh trung ương.
• Bệnh Zoonosis khác: leptospira là xoắn khuẩn không liên quan lây qua đường tình dục.

Nhi khoa và bệnh phát ban

• Sởi: sốt, ho khan, viêm kết mạc, chấm Koplik, ban dát sẩn từ mặt lan.
• Rubella: phát ban nhẹ hơn, hạch sau tai; lưu ý thai kỳ nguy cơ dị tật.
• Thủy đậu: nhiều bóng nước <5 mm, xuất hiện theo nhiều lứa tuổi; ngứa, lành nhanh.

Tiêu hóa và virus Rota

• Cơ chế tiêu chảy: kém hấp thu carbohydrate, tổn thương nhung mao, NSP4 như enterotoxin tăng Ca2+.
• Kết luận: tất cả cơ chế trên cùng góp phần tiêu chảy nặng ở trẻ.

Bệnh hô hấp và tác nhân nội bào

• Mycoplasma pneumoniae: không vách, kháng beta-lactam, gây viêm phổi không điển hình.
• Chlamydia spp: chu kỳ sao chép thể căn bản → thể lưới → trưởng thành.
• MOMP: protein màng ngoài chủ yếu của Chlamydia pneumoniae.

Bệnh đặc thù khác

• Shigella dysenteriae: Shiga toxin là LPS? Sai; là độc tố protein, gây độc thần kinh, ruột.
• Streptococcus pneumoniae: pneumolysin là yếu tố độc lực; vỏ polysaccharide quan trọng bảo vệ.

Phòng bệnh và vaccine

• Dengue: hiện chưa có vaccine hiệu quả phổ cập; phòng chống muỗi là biện pháp tốt nhất.
• Dại sau phơi nhiễm: lịch tiêm IM 0, 3, 7, 14, 28; vết cắn cần xử trí sớm.
• SARS-CoV-2: phòng bệnh dựa xét nghiệm RT-qPCR, nhận thức lây không triệu chứng.

Các thuật ngữ và định nghĩa

• Antigenic drift: biến đổi nhỏ kháng nguyên theo năm.
• Antigenic shift: tái sắp xếp đoạn gene tạo chủng mới gây đại dịch.
• MAC-ELISA: phát hiện IgM đặc hiệu trong dịch sinh học.
• Western blot: xét nghiệm xác nhận kháng thể đặc hiệu.
• NNRTI: thuốc ức chế men sao chép ngược không nucleoside trong điều trị HIV.

Hành động / Bước tiếp theo

• Ôn tập bảng mục tiêu kháng sinh, xét nghiệm chẩn đoán nhanh theo từng bệnh.
• Luyện phân biệt lâm sàng phát ban: sởi, rubella, thủy đậu, Dengue.
• Thực hành lựa chọn xét nghiệm phù hợp mẫu bệnh phẩm: DNT, máu, phân, ngoáy họng.
• Cập nhật hướng dẫn điều trị Legionella, MRSA, HIV theo phác đồ hiện hành.